Cymraeg

Gwneuthurwr mewn Ffocws - MELIN Y GRAIG

Gwerthfawrogiad o'r gwneuthurwyr yr ydym yn falch o'u dangos yn Siop yr Oriel.

Mae Melin y Graig yn swatio yng nghanol Gorllewin Cymru - ar union ffiniau Ceredigion a Sir Gaerfyrddin. Y felin wlân olaf sy'n cael ei gyrru gan ddŵr yn barhaus yng Nghymru.

Rydym yn stocio eu blancedi gwlân wedi'u gwehyddu â llaw - carthen / carthenni (pl.) - yn nyluniad tapestri traddodiadol Cymru - dyluniad Caernarvon neu bortcullis a phyrsiau gwahanol ddyluniadau.

manual override of the alt attribute

Hanes Rock Mill

Yn 1890 adeiladodd John Morgan ei felin ar y graig, ar fanc y Clettwr. Fe oedd hen dadcu y perchennog presennol, Donald Morgan. John Morgan fu’n gyfrifol am sefydlu’r olwyn ddŵr sydd wedi pweru’r felin ers dros ganrif bellach. Dyma’r felin hynaf yng Nghymru i weithio’n barhaol ar ynni dŵr.

Donald yw’r pedwerydd cenhedlaeth o’r teulu Morgan i gynhyrchu blancedi gwlân pur Cymreig yma, ynghyd â’r garthen draddodiadol Cymreig. Does fawr wedi newid yma ers dyddiau John Morgan, gyda’r dulliau a sgiliau traddodiadol wedi eu trosglwyddo dros y cenedlaethau.

Yn y felin garreg yma, gyda’i thoeon isel a’i lloriau carreg, daw’r ynni o’r olwyn ddŵr wreiddiol, o weithfeydd haearn ‘Bridgend’ yn Aberteifi.

Mae’r gorffennol yn fyw o hyd yn Rock Mill. O’r ‘Olwyn Fawr’ 19eg ganrif i’r dechnoleg ddiweddarach fel y gwŷdd Dobcross a’r mul troelli, mae’r felin weithiol draddodiadol yma yn rhoi’r cyfle i chi gael cipolwg o’r cyfnod pan oedd y diwydiant gwlân yn ei anterth ar hyd glannau’r Teifi a’r afonydd sy’n ei bwydo.

Bu dwsinau o felinau ar hyd Dyffryn Teifi, gyda miloedd yn gweithio yn y chwyldro diwydiannol lleol. Gwehyddion a nyddwyr, lliwyddion a gwauwyr, dilledyddion a teilwriaid – roeddynt oll yn gwasanaethu’r melinau a fu’n danfon cynnyrch gwlanen i gymoedd diwydiannol de Cymru a thu hwnt.

Mae’r mwyafrif wedi mynd, ond mae Rock Mill yn parhau i gynhyrchu a gwerthu cynnyrch gwlanen traddodiadol Cymreig, yn defnyddio technegau o’r amser gynt.

Yr afon Clettwr sy’n dal i bweru’r olwyn ddŵr anghyffredin haearn bwrw ddwbwl ‘overshot’. Mae’n 12 troedfedd mewn diamedr, ac yn 7 troedfedd o uchder, a daeth hi o Aberteifi pan gafodd y felin ei hadeiladu.

Mae’r olwyn ddŵr yn gyrru gwerthyd llinell drwy’r felin, gyda gyriad uniongyrchol i’r peirianwaith cribo a nyddu sy’n coethi’r gwlân. Mae generadur o’r gwerthyd llinell hefyd yn pweru dau wŷdd gwehyddu.

Gwelwch y felin ar ei waith wrth deithio o gwmpas. Gwelwch hanes yn fyw wrth i Rock Mill barhau i greu blancedi traddodiadol, ynghyd â detholiad cyfoes o flancedi, ‘throws’ a carthenni gwely.

Gallwch weld Donald yn ymarfer y dulliau traddodiadol a gafodd eu trosglwyddo trwy’r cenedlaethau ers ddyddiau John Morgan yn 1890.

Gallwch drefnu ymweld â’r felin am ffi fechan. Mae yna hefyd ddetholiad o gynnyrch gwlanen a wneir ar y safle, a nifer o anrhegion traddodiadol eraill ar gael yn y siop drws nesaf i’r Felin.